Sharif University of Technology

 

سایت دانشگاه صنعتی شریف:

http://www.sharif.ir/en

((عناصر اصلی در نوآوری و شكوفایی))

عناصر اصلی در نوآوری و شكوفایی جوامع كدامند؟ و چه ارتباطی میان فرهنگ و تمدن و ارزشهای فرهنگی با نوآوری و شكوفایی وجود دارد؟ كه با هم آن را از نظر می گذرانیم. - فرهنگ و تمدن، مأموریت راهبردی بشر بازسازی تمدن از وظایف دایمی جوامع بشری است. قرآن از بشر می خواهد تا در آبادانی زمین و بهره گیری از همه مواهب زمینی تلاش كنند. آبادانی به عنوان وظیفه شرعی و تكلیف الهی برای انسان ها معرفی شده و به عنوان یكی از راهبردهای اساسی در دستور كار آنها قرارگرفته است. انسان به عنوان خلیفه الهی در زمین مأموریت یافته تا زمین را مدیریت كرده و با عناصر وجودی خویش، آن را به سوی هدف اصلی آفرینشش هدایت كند. عناصر وجودی كه در ذات انسان سرشته شده به گونه ای است كه می تواند همه اهداف مورد نظر خداوند را برآورده سازد و برخلاف تحلیل و پیش بینی دیگرانی چون فرشتگان، از این توان برخوردار می باشد كه به عنوان ربوبیت طولی عمل كرده و هر موجود و عنصر زمینی را به درست ترین شكل بهره برداری كنند و به كمال شایسته و بایسته خود برساند. این مأموریت راهبردی بشر به شكل فرهنگ و تمدن بروز و ظهور می یابد. آن چه را كه ما در اصطلاح زبانی خود از آن به فرهنگ و تمدن یاد می كنیم در حقیقت همان مأموریت بشری است. تمدن شكل تجسمی همان فرهنگ متعالی است كه بشر در زمان دست یابی به شكوفایی و رشد به دست می آورد و به صورت عناصر عینی و تجسمی آشكار می سازد. از این جوامع با فرهنگ، دارای تمدن های پیشرفته و متعالی هستند كه نمود عینی آبادانی زمین می باشد. زمین با عناصر تمدنی، آباد می شود و هر یك از عناصر و موجودات آن به دست آدمی پرورانده می شوند و به كمال شایسته خویش دست می یابند. بر این اساس بازسازی تمدنی و فرهنگ، مأموریت دایمی و همیشگی بشر دانسته شده است. بازسازی فرهنگی و تمدنی به معنای آن است كه بشر در شكل جوامع و ملت های همسو و همدل و همگرا می بایست همواره مواردی را كه مطلوب نیست و یا مطلوبیت خود را در شرایط خاص از دست داده بازنگری و بازسازی كند و آن را متناسب با شرایط، سامان دهی نماید. بازسازی فرهنگی و تمدنی همانند فرهنگ سازی و تمدن سازی، امری دشوار است، اما به جهاتی این دشواری كم تر می باشد؛ زیرا در طول تاریخ تمدنی بشر، مجموعه های مهم و پشتوانه های بسیاری فراهم آمده كه می تواند برای هر ملتی مفید و سازنده باشد و با بهره گیری از آن، متناسب با شرایط نوشونده و نیازهای تازه و جدید عمل كرده و پاسخ های درخور و شایسته به مأموریت راهبردی خود در قبال هستی و زمین و زمان دهد. - جایگاه ارزش ها و اصول در بازسازی تمدنی نوآوری به معنای ایجاد چیزهای نوین برای پاسخ گویی به نیازهای جدید و یا قدیمی در شكل نو و ابتكاری است. نوآوری زمانی می تواند مفهوم و معنای درستی یابد كه ارتباط صحیح و كاملی میان نوآوری ها و اهداف و راهبردهای هر جامعه و یا شخص وجود داشته باشد. به این معنا كه هر نوآوری نمی تواند مفید و سازنده باشد بلكه حتی اگر در راستای اهداف اصلی و راهبردی نباشد می تواند بسیار زیانبار و خطرناك باشد. از این رو گفته اند مطلق نوآوری، امری مفید و سازنده نیست. این در حالی است كه مطلق شكوفایی، امری پسندیده ومفید ارزیابی می شود؛ زیرا شكوفایی به معنای آزادسازی و بهره گیری از همه سرمایه ها و نیروها و توان های فردی و یا جمعی است. اگر به گیاهان توجه شود به خوبی این معنا درك می شود كه آنها از توان و نیرویی كه ذخیره ساخته اند به خوبی بهره می گیرند و به شكل غنچه های زیبا آن را شكوفا ساخته و در نهایت گل ها و میوه های زیبا و مفیدی را به هستی و جهان ارایه می دهند. بنابراین می توان گفت كه ارتباط تنگاتنگی میان سرمایه های فرهنگی و تمدنی و شكوفایی وجود دارد. این بدان معنا خواهد بود كه شخص و یا جامعه اگر بخواهد معنای شكوفایی را در خود و جامعه بروز و ظهور دهد می بایست از عناصر و سرمایه های وجودی خود بهره گیرد. این گونه است كه هرگونه گسست فرهنگی و تمدنی می تواند بسیار آسیب زا باشد و جلوی شكوفایی را بگیرد. عناصر فرهنگی و تمدنی هر ملتی سرمایه های آن ملت است كه با استفاده از آن می تواند در مسیر تعالی و تكامل گام بردارد. هرگاه ملت و جامعه ای به خوبی و درستی از سرمایه های اندوخته در طول تاریخ خویش بهره گیرد به سادگی می تواند بسیاری از پرسش ها و نیازهای خود را پاسخی در خور دهد. از این جاست كه نقش سازنده ارزش ها و اصول در بازسازی فرهنگی و تمدنی آشكار می شود. به این معنا كه هر جامعه و ملتی برای دست یابی به اهدافی كلان گرد آمده و بر اساس اصول ارزشی خاصی شكل یافته اند، این اصول ارزشی هستند كه ملت را در كنار هم قرارداده و انگیزه اصلی همدلی و همگرایی و همسویی مردم شده است. بنابراین عناصر فرهنگی در حقیقت به معنای عناصر روانی و روحی هر جامعه است و بی آن جامعه و ملت همانند جسدی می شود كه روح از آن بیرون رفته است. عناصر فرهنگی و اصول های ارزشی هر جامعه ای در حقیقت روح و جان كالبد ملت و تمدن های ملی و یا فراملی است. عناصر فرهنگی و اصول ارزشی است كه به سازه های بشری معنا و مفهوم می دهد. هر ابزار و سازه تمدنی چون تلویزیون و یا رادیو و رایانه، زمانی معنا و مفهوم می یابد كه عناصر فرهنگی و بهره گیری از آن شناسایی شده و به درستی به كار گرفته شود؛ وگرنه چیزی بی ارزش و بی معنا خواهد بود. - اصول ارزشی، جانمایه تمدنها جوامع در پناه عناصر فرهنگی معنا و مفهوم می یابند و اصول ارزشی و فرهنگی در حقیقت جان تمدن هستند. از این رو در بازسازی تمدنی می بایست این مسئله مورد توجه قرارگیرد كه این بازسازی به دور از اصول ارزشی انجام نشود تا گسست فرهنگی پدیدار نگردد. بازسازی فرهنگی نیز می بایست این گونه باشد و عناصر فرهنگی كه مورد بررسی و تحلیل و تغییر قرارمی گیرد می بایست با توجه به اصول اساسی و اصلی فرهنگی انجام شود و از هرگونه تضادی با آن در امان ماند وگرنه هرگونه بازسازی فرهنگی در بیرون از چارچوب های اصول اساسی می تواند به گسست فرهنگی همانند گسست نسلی بیانجامد كه پیامد آن چیزی جز فروپاشی تمدنی نخواهد بود. همان گونه كه در شكوفایی نیاز است تا شخص و جامعه از همه سرمایه های وجودی و دارایی های خود بهره گیرد و آن را به منصه ظهور برساند و از آثار و پیامدهای سازنده آن بهره مند شود همینطور می بایست در نوآوری ها عناصر اصلی و اصول ارزشی را حفظ كند تا جلوی هرگونه گسست تمدنی و فرهنگی گرفته شود و ارتباط میان گذشته با آینده گردد. - نوآوری در محور ارزش ها می توان گفت تنها آن نوآوری برای تمدن ها و ملت ها مفید و سازنده است كه براساس اصول ارزشی و فرهنگی باشد؛ زیرا جوامع براساس اصول اساسی شكل گرفته كه خاستگاه آن عقل مستقل، عقلانیت جمعی و اصول ارزشی وحیانی است كه از آن به دین تعبیر می كنند. در حقیقت جوامع بشری براساس نیازهای جمعی شكل گرفته و برای دست یابی به اهدافی عقلانی و عقلایی چون عدالت، آرامش، امنیت، آسایش، آزادی و قانون گرایی و مانند آن ایجاد شده است. بشر دارای تفاوت هایی در روش های دست یابی و تنظیم اهداف ابتدایی، میانی و غایی است كه این امر تفاوت های فرهنگی را سبب می شود. این تفاوت های فرهنگی البته متاثر از عوامل مختلفی چون شرایط محیطی و جغرافیایی و نیازهای زمانی و مكانی است، بنابراین، برخی از ویژگی هایی از این دست خود را بر فرهنگ و ارزش های فرهنگی تحمیل می كند كه نادیدن آن ها یا نادیده گرفتن آن ها می تواند بسیار خطرناك و زیانبار باشد. آن چه ملتی را از دیگر ملت ها و جوامع متمایز می كند همین تفاوت های فرهنگی است. به عنوان نمونه در مناطقی كه چهار فصل وجود ندارد و آب و هوای آن دو فصلی است نمی توان از این مسئله سخن گفت و متأثر از آن بود. در حالی كه در مناطقی كه آب و هوای آن چهار فصلی است فرهنگ هایی براساس این اختلاف آب و هوائی پدید می آید و نیازهای خاصی را می طلبد كه تمدن به آن ها به شكل تجسمی پاسخ می دهد. از این رو برخی از ارزش های فرهنگی خاص و نیازهای تمدنی خاص پدید می آید و این در حالی است كه در جوامع دیگر و یا مناطق فرهنگی و تمدنی دیگر نمی تواند معنا و مفهوم درستی یابد و امری لغو و بیهوده است. این دسته از ارزش ها هر چند كه نمی تواند به عنوان ارزش های فرهنگی و تمدنی بشری قلمداد گردد ولی تمدن و فرهنگ ها را تحت تأثیر خود قرار می دهد و نمی توان به سادگی از كنار آن ها گذشت. این گونه است كه می بایست به این دسته از ارزش های تمدنی و فرهنگی نیز توجه كافی مبذول داشت و در بازسازی تمدنی و فرهنگی از آن غافل نشد. هر نوآوری و بازسازی فرهنگی و تمدنی می بایست در چارچوب و محوریت اصول ارزشی جامعه و ملت باشد تا بتواند افزون بر مفید بودن، تأثیر كاملی را به جا گذارد و موجبات شكوفایی و پیشرفت تمدنی جامعه را فراهم سازد. - بدعت یا نوآوری زیانبار و ضدارزشی در آیات قرآنی از مسئله نوآوری به دو شكل سخن به میان آمده است. قرآن با آن كه مردم را به رشد و تعالی از طریق بهره گیری ازهمه دانش ها و علوم اكتسابی و علوم تجربی و حسی دعوت می كند و حتی خود در حوزه قوانین همواره از قوانین تازه و متناسب با شرایط زمانی و مكانی جوامع سخن می گوید و قوانین را به دو دسته ثابت و متغیر بخش كرده و حتی منطقه فراغی را برای برخی از قوانین و یا در حوزه شكلی و روشی ارایه می دهد، با این همه از هرگونه بدعت و نوآوری در بیرون ازچارچوب های اصول و ارزش های راهبردی باز می دارد. این بدان معناست كه هر نوآوری تمدنی نیز می بایست در حوزه ارزش های راهبردی جامعه و ملت باشد تا بتواند از هرگونه گسست میان عناصر تمدنی با عناصر فرهنگی جلوگیری نماید. به این معنا كه نوآوری ها در حوزه فناوری ها و عناصر تمدنی می بایست در چارچوب عناصر فرهنگی پذیرفته شده عقلی و عقلایی و شرعی باشد تا بتواند رشد و تعالی انسانی را به دنبال داشته باشد؛ زیرا هرگونه گسست میان عناصر فرهنگی و نوآوری تمدنی می تواند تمدن را بی روح گرداند و آن را به كالبدی بی جان تبدیل كند كه نتواند نیازهای واقعی بشر و یا جامعه و ملتی را برآورده سازد. فرهنگ می بایست در همه سازه های تمدنی و نوآوری های فیزیكی، خود را نشان دهد تا ارتباط كامل میان عناصر فرهنگی و فن آوری ها و نوآوری های تمدنی كمال بشری را رقم زند. قرآن در آیات بسیاری بدعت و نوآوری هایی را كه بیرون از چارچوب و محور اصول ارزشی و فرهنگی باشد به عنوان نوآوری های زیانبار قلمداد كرده و از امت اسلام خواسته است تا از آن پرهیز كنند. قرآن حتی یكی ازماموریت ها و وظایف پیامبران و به تبع آن دولت اسلامی را مبارزه با هرگونه بدعت هایی برمی شمارد كه با عناصر عقلانی و عقلایی و وحیانی در تضاد است و برخاسته از اوهام و خیالات و خرافات می باشد و یا موجب می شود تا آدمی نتواند ازمواهب طبیعت بهره گیرد و یا از ماموریت آبادسازی و تمدن سازی زمین باز ماند. (اعراف آیه 32 و نیز انعام، آیات 143- 145 و 148 و 150) قرآن از بشر می خواهد كه نوآوری هایش در چارچوب اصول ارزشی و فرهنگی درست باشد و در هر زمینه چه روشی و یا شكلی و حتی در برخی ازمحتوا اگر نوآوری دارد می بایست از اصول كلی ارزشی بیرون نباشد تا بتواند برای شخص و جامعه و زمین مفید و سازنده باشد. - ماموریت تمدن سازی بشر چنان كه گفته شد ماموریت بشر در زمین آبادانی است و خداوند به صراحت می فرماید: هو الذی انشاكم من الارض و استعمركم فیها (هود آیه 61) او خداوندی است كه شما را از زمین ایجاد كرد و برای آبادانی در زمین به كارگرفت. این حقیقت به معنای آن است كه ماموریت بشر در زمین و هدف از آفرینش انسان در آن ماموریت، تمدن سازی است. به عبارت دیگر یكی از ماموریت های بشری آن است كه زادگاه خویش را كه زمین است آباد گرداند و آبادانی زمین به اشكال مختلف انجام می شود كه یكی از آن ها تمدن سازی و بهره گیری از عناصر زمینی برای سازه های خلاقانه و ابتكاری بشر است. از آن جایی كه ماموریت بشر از سوی خداوند تمدن سازی بیان شده می بایست همه عناصر و مولفه های مورد نیاز برای این ماموریت در وی نهادینه شده باشد و آدمی طوری سرشته شود كه بتواند این ماموریت را با ابزارها و توانایی های ذاتی خویش به سرانجام خوش برساند. از این رو در آدمی همه عناصر مورد نیاز و در زمین همه ابزارها و مواد خام برای این كار فراهم آمده است. آن چه در آدمی به صورت فردی و جمعی سرشته شده، به عنوان اسما و نام های الهی، خوانده شده است. این گونه است كه آدمی، خلاق و مبتكر و معلم و مبدع و مانند آن می باشد. این توانمندی ها در یك فرآیند زمانی و هم چنین رشدی به بلوغ و كمال می رسد و شخص می تواند از آن ها برای دست یابی به نیازهای فردی و جمعی بهره گیرد. از این مسئله در روان شناسی به شكوفایی یاد می شود و خودشكوفایی اصطلاحی است كه به معنای بهره گیری شخص از همه سرمایه های ذاتی می باشد. در حوزه اجتماعی و تمدنی نیز می بایست هر جامعه ای از همه عوامل درونی و بیرونی و سرمایه های ذاتی و جمعی و عناصر موجود در محیط زیست خویش بهره گیرد تا بتواند به تمدنی با روح فرهنگ سازنده دست یابد. این ها بخشی از مسئله است كه در این نوشتار بدان اشاره شده است. مباحث زیادی در این حوزه مطرح است كه در فرصتهای دیگر قابل طرح می باشد.

شبهه :عقل نقش مهم و تعيين كننده در معرفت ديني ندارد.

پاسخ :

نخست دو اصطلاح عقل و معرفت ديني را توضيح مي‌دهيم: مقصود از عقل كه منبع معرفت ديني است، عقل برهاني مي‌باشد كه از مغالطه، وهم و تخيل، محفوظ و بر قضاياي يقيني متكي باشد.[1] اين عقل نيرويي است كه انسان به كمك آن مي‌تواند حقايق را بشناسد و مجهولات را از خلال امور بديهي و قطعي معلوم نمايد.[2] عقل به اين معنا از سنخ علم و قطع بوده و حجيت آن بالذات است.[3] كار عقل كمك به انسان در پيمودن صراط مستقيم و راه هدايت و سعادت است، امّا در برآورد توانايي آن بايد از افراط و تفريط پرهيز كرد؛ نه آن را معيار همه چيز دانست و نه از هرگونه فهم و ادراك بركنار نمود.[4]
معرفت ديني، همان اطلاعات و دانش‌هايي است كه با پژوهش‌ها و فهم روش‌مند و متخصّصانه علماي دين از متون ديني،‌ تدوين و تنظيم گرديده است،[5] علوم تفسير، كلام، اخلاق و فقه، اضلاع اصلي معرفت‌هاي ديني را تشكيل مي‌دهند.[6]
براي شناخت منابع معرفت ديني، اول بايد انواع معرفت ديني مشخص شود؛ معرفت ديني نوع واحدي نيست، بلكه گوناگون بوده و از ابزارهاي مختلف، استفاده مي‌كند. گزاره‌هاي ديني، گزارش از حقايق وجودي است كه در عالم طبيعت يا عالم مثال و برزخ يا در قيامت كبري و در عالم عقول موجود است.[7] از اين روي برخي با عقل اثبات مي‌شود و برخي با علوم تجربي و برخي با قلب و شهود و برخي فقط از راه وحي و الهام، قابل دسترسي مي‌باشد.[8] پس در معرفت ديني بايد از همه روشهاي تجربي، شهودي، عقلي و نقلي استفاده نمود.[9]
بيان نقش عقل در تحصيل معرفت ديني
علت اينكه از عقل و خرد به عنان حجت باطني خداوند بر بشر در كنار حجت ظاهري ـ پيامبران و امامان ـ ياد شده[10] اين است كه احكام تابع مصالح و مفاسد و معلول آنهايند و اين مصالح و مفاسد غالباً در دسترس ادراك عقل بشر قرار دارد، پس عقل بشر هم مي‌تواند خودش قانون اسلام را كشف كند. و اين همان حجت دروني بودن عقل است كه در روايت به آن تصريح شده است.[11] نقش اين حجت دروني در معرفت ديني، در دو مرحله است: 1. معرفت عقلي قبل از وحي كه عبارت است از اثبات حقانيت دين و مبادي آن، مانند اثبات وجود خدا، لزوم بعثت انبياء و عصمت آنان.[12] 2. معرفت عقلي بعد از وحي كه در آن عقل نقشهايي برعهده دارد: الف. اثبات اصول اعتقادي دين؛ ب. فهم و تفسير معارف ديني؛ ج. استخراج حقايق ديني كه به طور مشخص بيان نشده.[13] اين ادراكات عقلي را مي‌توان با عنوان‌هاي معيار و مصباح و مفتاح، توضيح داد؛ يعني عقل در اثبات مبادي و اصول دين، معيار و مقياس است و در فهم كتاب و سنّت و دريافت احكام شرعي ـ غيرمستقلات و مستقلات عقلي ـ نقش چراغ را دارد و در موافقت با جزئيات شرعي و درك خصوصيات احكام و اسرار غيبي آنها، نقش مفتاح را متعهد است.[14]
اكنون كه منبع بودن عقل در معرفت ديني معلوم است، بحث در تقدم عقل بر شرع يا شرع بر عقل در فرض تعارض است؟! آيا تعارض بين اين دو ممكن است؟ و چگونه قابل حل است؟. قاعده مشهور، ملازمه بين اين دو است.[15] اگر عقل از مغالطه‌ها و فريب‌هاي شيطاني منزه باشد، احكام او كاملاً با شرع و نقل هماهنگ است،[16] و قابل تصور هم نيست كه نقل، مشتمل بر مطلب قطعي غيرموافق با عقل مي‌باشد.[17]
اگر در موردي، ظاهر دليل نقلي با دليل عقلي ـ برهان ـ هماهنگ نبود، خود دليل عقلي به منزله، دليل لبّي ـ عقلي ـ متصل يا منفصل است كه مي‌توان با آن در ظاهر دليل نقلي تصرف كرد.[18] اقوال معصومين ـ عليهم السّلام ـ همانگونه كه داراي مقيدات و مخصّصات لفظي متصل و منفصل است كه بدون لحاظ آنها نمي‌توان به اطلاقات و عمومات تمسك كرد، داراي مقيدات و مخصّصات عقلي متصل و منفصل است كه لحاظ آنها نيز در فهم كلام معصومين ـ عليهم السّلام ـ ضروري است؛ مخصصات عقلي متصل عبارت است از بديهيات عقلي كه در نظر اول مشخص است و مخصصات عقلي منفصل، نظريات متقني است كه مبرهن و قطعي است، امّا همزمان با حديث به ذهن نمي‌آيد. بلكه نياز به فحص علمي دارد.[19] و فرض تعارض دليل عقلي قطعي با دليل نقلي قطعي مانند تعارض دو دليل قطعي عقلي يا دو دليل نقلي قطعي با يكديگر است.[20] كه بايد مرجحات را درنظر گرفت و يا منتظر پيشرفت علوم در آينده شد.
محدوده عقل در معرفت ديني و بي‌نياز نبودن از ديگر منابع:
عقل انساني، گرچه در معرفت ديني، نقش اساسي دارد ولي از درك همه حقايق به ويژه عالم ماوراي طبيعت ناتوان و داراي سه گونه محدوديت است: 1. ادراك عقل، غالبا در مفاهيم طبيعي است و حقايق ماوراي طبيعت و آثار آخرتي افعال براي عقل، قابل تجربه نيست.[21]
2. درك عقل محدود به كليات است و از جزئيات دين ـ موجود مشخص خارجي و عيني ـ نمي‌توان با عقل حمايت نمود، زيرا جزئيات در دسترس برهان عقلي قرار نمي‌گيرد، جزئيات شريعت فقط به واسطه شرع، قابل استدلال عقلي است.[22]
3. درك عقل محدود به مفاهيم و علم حصولي است؛ درك امور شهودي نياز به چشم باطني دارد. البته عقل از امور شهودي، مفهوم انتزاع مي‌كند آن را تجزيه و تحليل و تعميم و توسعه مي‌دهد و بر آن اقامه برهان مي‌كند، همان گونه كه در امور محسوس به حس ظاهري اينگونه است.[23]
نتيجه: عقل برهاني قطعي، نقش اساسي در اثبات و تفسير مبادي و معارف ديني قبل از وحي و بعد از آن را به عهده دارد و يكي از منابع معرفت ديني به حساب مي‌آيد، امّا به دليل اينكه درك آن محدود به مفاهيم كلي است و از فهم همه حقايق ماوراي طبيعت و جزئيات طبيعت و شريعت بدون واسطه شرع و شهود، ناتوان است. از ديگر منابع معرفت ديني ـ نقل و شهود ـ بي‌نياز نيستيم.
[1] . عبدالحسين خسروپناه، كلام جديد، ص 65، نشر مركز مطالعات و پژوهش‌هاي فرهنگي حوزه علميه، چ اول، 1379.
[2] . استاد مصباح، چكيده‌اي از انديشه‌هاي بنيادين اسلامي، ص 64، موسسه پژوهشي امام خميني، چ اول، 1380.
[3] . جوادي آملي، دين شناسي، ص 139، مركز نشر اسراء، چاپخانه جامعه مدرسين، چ اول، 1381.
[4] . احمد حسين شريفي و حسن يوسفيان، خردورزي و دين باوري، ص 13، كانون انديشه جوان، چ اول، 1379.
[5] . مجله كلام اسلامي، سال پنجم، مسلسل 18، ص 66.
[6] . مجله كلام اسلامي، سال هفتم، مسلسل 25، ص 22.
[7] . آيت الله جوادي آملي، دين شناسي، ص 177، همان.
[8] . محمد حسين زاده، مباني معرفت ديني، ص 45، انتشارات موسسه امام خميني، چ اول، 1379.
[9] . مصطفي ملكيان، راهي به رهايي، ص 258، نشر نگاه معاصر، چ اول، 1381.
[10] . اصول كافي، ج 1، كتاب عقل و جهل، روايت 12.
[11] . شهيد مطهري، اسلام و مقتضيات زمان، ج 2، ص 38، انتشارات صدرا، چ اول، 1370.
[12] . حسنعلي علي اكبريان، درآمدي بر قلمرو دين، ص 198، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، چ اول، 1377.
[13] . محمد فنائي اشكوري، معرفت شناسي ديني، ص 124 ـ 126، انتشارات برگ، چ اول، 1374.
[14] . آيت الله جوادي آملي، شريعت در آينه معرفت، ص 213 ـ 214، نشر اسراء، چ دوم، 1378.
[15] . محمدرضا مظفر، اصول فقه، ج 2، ص 127؛ و استاد جعفر سبحاني، الموجز، ج 2، ص 77؛ و شهيد مطهري، اسلام و مقتضيات زمان، ج 2، ص 40، همان.
[16] . آيت الله جوادي آملي، دين شناسي، ص 73، همان.
[17] . كلام اسلامي، سال 7، مسلسل 25، ص 91.
[18] . آ يت الله جوادي آملي، دين شناسي، ص 148، همان.
[19] . آيت الله جوادي آملي، شريعت در آينه معرفت، ص 219، همان.
[20] . يت الله جوادي آملي، دين شناسي، ص 148، همان.
[21] . عبدالحسين خسروپناه، كلام جديد، ص 83، همان.
[22] . استاد مصباح، چكيده‌اي از انديشه‌هاي بنيادين اسلامي، ص 69، همان.
[23] . همان، ص 174.